Đái tháo đường trở thành đại dịch tại Việt Nam

Với số người được chẩn đoán đái tháo đường tăng 211% trong 10 năm đã khiến Việt Nam nằm trong số quốc gia có tốc độ tăng nhanh nhất về số bệnh nhân trên toàn thế giới.
Thông tin được đưa ra tại buổi tọa đàm chung tay kiểm soát bệnh đái tháo đường do Đại sứ quán Đan Mạch phối hợp với Hội Nội tiết và Đái tháo đường Việt Nam tổ chức ngày 28/11 tại Hà Nội.

Theo các chuyên gia, đái tháo đường đã được đẩy lên ở mức độ đại dịch khắp Việt Nam với 5 triệu người mắc và con số này không ngừng gia tăng. Tuy nhiên, hiện nay Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức như: thiếu hụt về số lượng bác sĩ điều trị, mức độ nhận thức thấp về bệnh; hạn chế và thiếu thốn về cơ sở vật chất... Đây là nguyên nhân chính dẫn đến thực tế hơn 60% trong 5 triệu người mắc bệnh không được chẩn đoán sớm.

Tại Việt Nam, đa số người được chẩn đoán bị đái tháo đường khi đã có biến chứng

Bên cạnh đó, cứ 10 người được chẩn đoán bệnh thì 6 đã bị biến chứng. Đa số bệnh nhân không đạt mục tiêu điều trị dù đã được chẩn đoán.

Trước đây, tiểu đường thường được coi là bệnh của nhà giàu nhưng hiện giờ đã ảnh hưởng đến mọi tầng lớp xã hội và các nhóm tuổi. Rất nhiều trong số bệnh nhân đái tháo đường tại Việt Nam không có khả năng chi trả chi phí khám, chữa bệnh cần thiết dẫn đến việc không đạt được mục tiêu điều trị.

Nguyên nhân của tình trạng này theo tiến sĩ Nguyễn Thy Khuê, Chủ tịch Hội Nội tiết và Đái tháo đường Việt Nam là sự chuyển đổi nhanh chóng sang lối sống Tây hóa cũng như sự coi nhẹ các hoạt động thể chất và chế độ ăn không hợp lý.

Bên cạnh đó, tiến sĩ Khuê khuyến cáo về thực trạng trẻ hóa người mắc bệnh, thậm chí có trẻ 8-9 tuổi đã bị đái tháo đường. Nguyên nhân là kinh tế thay đổi nhiều, gia đình ngày nay ít con hơn nên trẻ nhận được nhiều sự chăm sóc, hậu quả là tỷ lệ trẻ béo phì ngày càng nhiều. Trẻ con ngày nay cũng ít vận động, ngồi máy tính, chơi game, xem ti nhiều thay cho các trò chơi vận động trước kia. Đặc biệt hiện nay ngày càng có nhiều bạn trẻ hút thuốc lá, yếu tố liên quan chặt chẽ đến tình trạng đề kháng insulin.

"Để ngừa bệnh thì việc thay đổi lối sống là rất quan trọng. Thực tế, 70% người trưởng thành nhận thức được sự nguy hiểm của bệnh, nhưng từ ý thức đến thực hành không dễ vì lứa tuổi thanh thiếu niên dễ bị lôi kéo. Trong khi chỉ 30 phút tập thể dục mỗi ngày giảm 40% nguy cơ mắc bệnh", tiến sĩ Khuê nói.

Khát nước, ăn nhiều coi chừng bị đái tháo đường

Khát nhiều, ăn nhiều; đi tiểu thường xuyên; sụt cân đột ngột nếu thừa cân; vết thương lâu không lành; luôn mệt mỏi; nhiễm nấm âm đạo; rối loạn sinh hoạt tình dục... là những dấu hiệu cảnh báo nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường.

Thông tin được các chuyên gia đưa ra tại Ngày hội Phòng chống bệnh đái tháo đường diễn ra ngày 14/11 tại Hà Nội.

Tiến sĩ Nguyễn Vinh Quang, Phó giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương cho biết, đái tháo đường đang là một trong những bệnh nội tiết phổ biết nhất trên thế giới. Theo Liên đoàn phòng chống Đái tháo đường Thế giới, đây không còn là bệnh của người giàu mà đang gia tăng nhanh chóng ở mọi tầng lớp xã hội, đặc biệt là người có sự thay đổi về lối sống, ít vận động. Đây là vấn đề sức khỏe quan trọng, thách thức lớn với tất cả quốc gia, trong đó có Việt Nam.

“Tại đất nước ta sau hơn 30 năm công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tỷ lệ mắc đái tháo đường đang gia tăng nhanh chóng. Bệnh không chỉ xuất hiện ở thành phố lớn mà khắp mọi miền đất nước, từ miền núi đến trung du, đồng bằng. Chỉ sau 10 năm số mắc đã tăng gấp đôi. Điều đó cho thấy đái tháo đường đang là bệnh có tốc độ gia tăng rất lớn trong cộng đồng”, tiến sĩ Vinh cho biết.

Đái tháo đường đang trở thành đại dịch trên toàn cầu

Theo kết quả điều tra của Bộ Y tế, tỷ lệ đái tháo đường của người Việt năm 2013 đang ở mức 5,7% và số lượng bệnh nhân đang có chiều hướng tăng gấp đôi vào năm 2030. Trên 60% người mắc bệnh trong cộng đồng không được phát hiện, khi phát hiện đã có nhiều biến chứng nguy hiểm như: tim mạch, suy thận, thần kinh, biến chứng bàn chân đái tháo đường...

Tiến sĩ Đỗ Trung Quân, Phó chủ tịch Hội Nội tiết - Đái tháo đường Việt Nam cho biết, ngay cả những người đã được chẩn đoán cũng chưa được điều trị đúng mức và đa số đều không đạt được mục tiêu điều trị. Cứ 10 bệnh nhân được chẩn đoán bệnh thì 6 người đã bị biến chứng.

“Tỷ lệ mắc bệnh ngày càng gia tăng, nếu chúng ta có ý thức phòng bệnh (ăn uống hợp lý và hoạt động thể lực thường xuyên như đi bộ vào buổi sáng) thì có thể giảm được tỷ lệ người mắc. Còn nếu người đã mắc bệnh thì ngăn để không cho các biến chứng xuất hiện; khi biến chứng đã xuất hiện thì làm cho các biến chứng không nặng thêm”, tiến sĩ Quân chia sẻ.

Cục trưởng Quản lý Khám chữa bệnh Lương Ngọc Khuê cũng nhấn mạnh: “Nhận thức và lo ngại mức độ nguy hiểm của căn bệnh mới chỉ là điều kiện cần, những hành động như thăm khám bệnh định kỳ, lối sống lành mạnh, tập thể dục đều đặn mới chính là điều kiện đủ để giảm thiểu bệnh”.

Rối loạn dung nạp đường (biểu thị bằng lượng đường trong máu cao) là yếu tố tiên lượng quan trọng của bệnh đái tháo đường trong vòng 5 năm tới. Tỷ lệ rối loạn dung nạp đường hiện ảnh hưởng đến 5,4 triệu người, chiếm 9,5% dân số trưởng thành ở Việt Nam. Đây là một con số không nhỏ. Do đó, yếu tố ăn uống và lối sống lành mạnh là yếu tố quan trọng nhất trong điều trị và phòng bệnh.

Người bệnh cần chú ý đến chế độ ăn và vận động: giảm các loại thức ăn chiên xào và nhiều dầu mỡ; ăn nhiều thực phẩm giàu chất xơ, rau, trái cây; giảm cân bằng cách tập thể dục; tập ngồi thiền để giảm stress. Trong những ngày bị bệnh thì nên thay thế chất bột đường bằng thức ăn mềm hoặc lỏng dễ tiêu; tránh thức ăn cay; không bao giờ bỏ tiêm insulin ngay cả khi ăn kiêng; kiểm tra đường huyết mỗi 4 giờ; uống nước lọc và thức ăn nhẹ; nghỉ ngơi càng nhiều càng tốt.

Đặc biệt, bệnh nhân cũng cần chú ý chăm sóc bàn chân để tránh biến chứng. Cụ thể, rửa chân hàng ngày với xà phòng và nước ấm, sau đó lau chân thật khô, đặc biệt là ở các kẽ ngón chân. Chú ý cắt móng cẩn thận, móng mọc vào trong và nốt chai cần được nhân viên y tế chăm sóc; giữ cho da chân luôn mềm mại bằng kem dưỡng ẩm, nhưng không được bôi kem vào các kẽ ngón chân; mang vớ sạch mềm, không quá chật hay rộng, thay vớ hàng ngày. Tự kiểm tra chân hàng ngày và đi khám bác sĩ ngay nếu có gì bất thường. Không bao giờ đi chân đất ngoài đường cũng như trong nhà, luôn mang giầy hoặc xăng đan vừa chân và bảo vệ tốt chân. Kiểm tra giầy dép thật kỹ trước khi xỏ vào, viên sỏi, đường may hay bất cứ vật gì bên trong giày đều có thể gây tổn thương bàn chân.

Ngày hội Phòng chống bệnh đái tháo đường được tổ chức vào 3 ngày (14-16/11) tại Công viên Thống Nhất, Hà Nội. Người dân sẽ được thử máu miễn phí, đo đường huyết, tư vấn y khoa cho những người có đường huyết cao...

“Đại dịch” đái tháo đường đã rất gần

Đái tháo đường được xem là “kẻ giết người thầm lặng”, “đại dịch” của thế kỷ 21. “Giết người thầm lặng” vì bệnh không có triệu chứng đặc hiệu để người bệnh cảnh giác, nên khi biểu hiện là các biến chứng nguy hiểm rầm rộ xuất hiện.

Nhiều trẻ em được tổ chức sinh nhật bằng các bữa tiệc thức ăn nhanh

Còn gọi “đại dịch” là do sự phát triển rất nhanh cả về số người mắc bệnh lẫn vùng địa lý của bệnh.

Tác hại như sóng thần, siêu bão

Tốc độ gia tăng bệnh đái tháo đường tại Việt Nam nhanh chóng không kém thế giới, đặc biệt tại các TP lớn. Sau 10 năm, từ 2002-2012, bệnh đái tháo đường ở Việt Nam tăng 211%. Riêng tại TP.HCM, theo điều tra dịch tễ học do Trung tâm Dinh dưỡng TP.HCM tiến hành năm 2012 trên những người trưởng thành từ
30-69 tuổi thì tỉ lệ đái tháo đường là 11,4%. Tỉ lệ gia tăng người bệnh rối loạn chuyển hóa đường (tiền đái tháo đường) là 31,1%. Nếu so sánh với các năm 2004 và 2008 thì bệnh đái tháo đường đã tăng 300% sau tám năm và 162% sau bốn năm. Tốc độ gia tăng của người bệnh tiền đái tháo đường tại TP.HCM cũng nhanh đến chóng mặt, 114% sau bốn năm.

Do mãn tính, bệnh đái tháo đường sẽ theo bệnh nhân suốt đời. Các biến chứng của bệnh đều rất nặng nề, như hôn mê dẫn đến tử vong nhanh chóng (cấp tính), bệnh lý võng mạc gây mù lòa, suy thận, suy động mạch vành, tai biến mạch máu não, hẹp và viêm tắc động mạch chi dưới, các biến chứng nhiễm trùng ở da (mạn tính)...

Xét về mặt kinh tế - xã hội thì tác hại của bệnh đái tháo đường không kém gì thiệt hại do các tai họa thiên nhiên lớn như sóng thần, siêu bão. Hầu hết các quốc gia phải dành một phần ngân sách đáng kể để phòng và điều trị bệnh đái tháo đường. Hiện phần lớn chi phí này dành cho việc điều trị các biến chứng của bệnh, như thế giới đang phải chi phí cho căn bệnh này 471 tỉ USD/năm. Tại Việt Nam với 3.160.720 người mắc bệnh, chúng ta đang phải chi hằng năm khoảng 7.837 tỉ đồng.

Có ngăn chặn được không?

Bệnh đái tháo đường hoàn toàn có thể phòng ngừa, hạn chế được thông qua các giải pháp không quá phức tạp, tốn kém nhưng đòi hỏi sự kiên trì, đồng bộ cả cộng đồng và từng cá nhân. Cụ thể là:

- Đầu tư nguồn lực để hướng dẫn người dân từ khi còn nhỏ tuổi đã nhận thức được các yếu tố nguy cơ của bệnh đái tháo đường, từ đó hình thành và duy trì lối sống lành mạnh với chế độ dinh dưỡng và vận động hợp lý, kiểm soát tốt cân nặng sẽ góp phần rất lớn kiểm soát sự gia tăng bệnh đái tháo đường.

- Với người trưởng thành: cần hiểu rõ và có chế độ dinh dưỡng đúng, vận động tối thiểu 30 phút/ngày, không lạm dụng bia rượu, thuốc lá, duy trì cân nặng hợp lý. Còn với bệnh nhân đái tháo đường, lối sống lành mạnh này sẽ giúp quá trình điều trị hiệu quả hơn và giảm các biến chứng nặng nề của bệnh.

- Từ 40 tuổi, mọi người cần kiểm soát cân nặng, vòng bụng, huyết áp. Nếu các chỉ số này tăng phải kịp thời giải quyết. Muốn vậy, mọi người cần khám sức khỏe định kỳ, thử đường huyết mỗi sáu tháng nhằm phát hiện sớm bệnh đái tháo đường và tiền đái tháo đường để được hướng dẫn điều trị kịp thời.

BSCK2 ĐỖ THỊ NGỌC DIỆP
(Giám đốc Trung tâm Dinh dưỡng TP.HC

Biến chứng mắt ở bệnh đái tháo đường

Biến chứng mắt tuy không gây chết người nhưng lại cực kỳ nguy hiểm vì thường gây tàn phế và làm mất khả năng lao động. Vậy có các biến chứng mắt nào do bệnh Đái tháo đường?

Bệnh võng mạc do ĐTĐ
Đường huyết (ĐH) cao gây tổn thương, phá hủy thành các mao mạch ở đáy mắt, ảnh hưởng đến tính thấm các mao mạch này, hậu quả là dịch từ trong lòng mạch thoát ra ngoài gây xuất huyết và phù nề. Bản thân các mao mạch bị phá hủy và bị tắc gây thiếu máu ở võng mạc, khi đó, cơ thể sẽ có phản ứng sinh ra một số yếu tố kích thích sự hình thành các mao mạch mới phát triển mạnh cả vào hậu phòng (khoang chứa dịch kính). Các mạch máu mới này rất dễ vỡ và thường gây xuất huyết nặng từ giai đoạn sớm làm đục dịch kính. Các mạch máu mới cũng gây ra các vết sẹo xơ ở võng mạc và trong quá trình liền sẹo có thể co rút gây ra bong võng mạc làm mất thị lực vĩnh viễn. Hậu quả của phù hòng điểm, đục dịch kính, bong võng mạc... là mắt bị giảm hoặc mất khả năng thu nhận các tín hiệu ánh sáng, biểu hiện lâm sàng là giảm thị lực hoặc mất thị lực hoàn toàn.

Tùy thuộc vào mức độ tổn thương các mạch máu ở võng mạc mà người ta chia bệnh võng mạc ở BN ĐTĐ làm 2 giai đoạn sớm là bệnh võng mạc không tăng sinh (chưa có các mạch máu mới) và muộn là bệnh võng mạc tăng sinh (đã có các mao mạch mới). Điều đặc biệt nguy hiểm là đa số các BN ĐTĐ không thấy có bất cứ triệu chứng gì về mắt cho đến khi đột nhiên bị mất thị lực. Khi đó, dù có được điều trị rất tích cực và tốn kém thì khả năng bảo tồn được thị lực là rất nhỏ, phần lớn các BN sẽ bị mù vĩnh viễn. Chính vì vậy, các BN ĐTĐ cần đi khám mắt định kỳ, tốt nhất là 6 tháng/lần và được khám bởi bác sĩ chuyên khoa mắt.

Thiên đầu thống
Các BN ĐTĐ có nguy cơ bị thiên đầu thống cao gấp 1,4 lần người bình thường, nguy cơ này sẽ tăng lên ở những BN tuổi cao và có thời gian bị bệnh ĐTĐ dài. Thiên đầu thống một hoặc cả hai mắt xảy ra khi áp lực trong mắt tăng lên và trong phần lớn các trường hợp, dịch kính sẽ bị thoát ra ngoài. Áp lực cao sẽ chèn ép vào các mạch máu nuôi võng mạc và dây thần kinh thị giác (dây thần kinh số I), hậu quả là vùng võng mạc và dây thần kinh bị phá hủy gây mất thị lực. Các BN bị thiên đầu thống thường có triệu chứng đau đầu nhiều, đặc biệt đau dữ dội hốc mắt, đo nhãn áp thường rất cao.

Đục thủy tinh thể
Đục thủy tinh thể là bệnh có thể gặp nhiều ở những người không bị ĐTĐ, nhất là ở những người cao tuổi. Tuy nhiên, người bệnh ĐTĐ có nguy cơ bị đục thủy tinh thể cao hơn 1,6 lần và đục thủy tinh thể xuất hiện ở lứa tuổi trẻ hơn. Đôi khi đục thủy tinh thể xuất hiện ở các BN ĐTĐ týp 1 trẻ tuổi và tiến triển rất nhanh, thường là sau 1 giai đoạn kiểm soát đường máu kém.
Đục thủy tinh thể nặng sẽ ngăn cản ánh sáng đi qua, gây giảm thị lực, đồng thời cũng gây khó khăn cho việc khám và phát hiện bệnh võng mạc ở các BN ĐTĐ vì rất khó có thể quan sát được đáy mắt và hậu phòng.

Chăm sóc mắt để tránh bị các biến chứng do ĐTĐ
Đầu tiên và quan trọng nhất là luôn luôn giữ ĐH trong vùng an toàn. Cần khống chế huyết áp thường xuyên ở mức dưới 130/80mmHg. Bỏ thói quen hút thuốc lá. Cần đi khám mắt thường xuyên ít nhất là 1 lần mỗi năm và hãy đến bác sĩ chuyên khoa mắt ngay nếu thấy có một hoặc nhiều các dấu hiệu sau: nhìn mờ, khó đọc sánh báo, nhìn đôi, đau một hoặc cả hai bên mắt, mắt đỏ hoặc căng tức, nhìn có hình ảnh ruồi bay, không nhìn rõ sang 2 bên mà bình thường mình vẫn nhìn được; Khi có thai hoặc có kế hoạch sẽ có thai.

Dự án phòng chống đái tháo đường quốc gia